ทองกวาว ต้นไม้ประจำจังหวัดเชียงใหม่
(Butea monosperma O.Ktze.)
วงศ์ PAPILIONACEAE;
ไม้ผลัดใบสูงถึง 15 เมตร เรือนยอดไม่สมมาตร ลำต้นคดงอ
เปลือกต้นสีน้ำตาลอ่อนเรียบ หรือหลุดเป็นชิ้นๆ เมื่อตัดจะมีน้ำยางสีแดง
ใบประกอบ มีใบย่อย 3 ใบ ใบกลางใหญ่กว่าเล็กน้อย 1-17 ซม. รูปไข่กลับกว้างปายทู่หรือกลม
ฐานใบสอบเข้า ใบย่อยด้านข้างแคบกว่า รูปไข่ ปลายทั้งสองป้าน ใบอ่อนมีขนคล้ายไหม
ใบแก่เหนียว ด้านบนเรียบ ด้านล่างมีขนเล็กน้อย เส้นใบใหญ่ 1 เส้น มีเส้นข้างห่างๆ
เท่าๆ กัน ก้านใบร่วม 7.5 - 15 ซม. ก้านใบย่อยด้านข้าง +/- 1 ซม.
ดอก 5-6 ซม. สีแสด เป้นช่อแน่นออกบนตะปุ่มที่นูนๆตามกิ่ง ดอกออกหลังจากใบแก่ร่วงแล้ว
ก้านดอก 1.5-3.5 ซม. ยาวงเป็น 2 เท่า ของกลีบเลี้ยง กลีบดอก 5 กลีบ ขยาดเท่าๆ
กัน กลีบล่างโค้งเป็นรูปเรือซ่อนส่วนของเกสร เกสรตัวผู้ 10 อัน แยกออก
1 อัน อีก 9 อันติดกันเป็นท่อ ก้านเกสรตัวเมียโค้ง
ผล 15-20 x 4-6 ซม. ผลเป็นฝักแบนมักจะโค้งงอเล็กน้อย ค่อนข้างหนาและแข็ง
มีขนคล้ายเส้นไหมปกคลุมหนาแน่น ฐานผลมีกลีบเลี้ยงรองรับก้านผล 1.2-2.5
ซม.
หมายเหตุ ไม่ค่อยพบในป่า มักจะปลูกเพื่อให้ดอก
ซึ่งมีสีงดงาม
ที่คล้ายกัน คือ B.superba กาวเครือ เป็นไม้เถาว์ ขนาดใหญ่
มีดอกคล้ายกับ Erythrina spp. มักจะมีหนามตามลำต้น ดอกมีกลีบดอก 1 กลีบที่ยาวกว่ากลีบอื่นๆ
****
(ต้นไม้เมืองเหนือ คู่มือศึกษาพรรณไม้บืนต้นในป่าภาคเหนือ ประเทศไทย
ไซมอน การ์ดเนอร์ พินดา สิทธิ สุนทร วิไลวรรณ อนุสารสุนทร หอพรรณไม้
ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาสาสตร์ มหาวิทยาลัยเเชียงใหม่ มีนาคม 2000)
*****
ชื่ออื่นๆ - กวาว ก๋าว จอมทอง จาน ทองต้น
พบตามป่าผลัดใบ ที่ระดับความสูงไม่เกิน 500 เมตร
ดอกให้สีแดง ใช้ย้อมผ้าหรือใช้ขับปัสสาวะ เมล็ดใช้บำบัดพยาธิภายใน
(ไม้ต้นใยสวน องค์การสวนพฤกษศาสตร์ พิมพ์ครั้งที่ 1 พฤษภาคม 2542
มูลนิธิศาสตราจารย์ ดร.สง่า สรรพศรี)
หมายเหตุ -(ผู้เรียบเรียง -สงวน) มีดอกสีเหลืองแต่ค่อนข้างหายาก
ที่เชียงใหม่ มีอยู่ที่ ริมคลองชลประทาน หน้าหน่วยรบพิเศษ ทางไปวัดป่าดาราภิรมยื
มี 11 ต้น
ที่โรงเรียนปรินส์รอแยล 3 ต้น
ที่ศูนยวิจัยเกษตรแม่เหี๊ยะ 1 ต้น
มีการรณรงค์ปลุกในเชียงใหม่มานานกว่า 35 ปี มาแล้ว
ริมถนนไฮเวย์ เชียงใหม่ - ลำปาง (สาย 11) ช่วงอำเภอสารภี
ปลูกสวยงามากมากในช่วงเดือนมกราคม -มีนาคม เป็นสัญญาลักษณ์การเตรียมสอบของพวกเรา
ในมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ บริเวณศาลาธรรมยังมีดอกให้เห็นหลายต้น
บริเวณสำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
หน้าตลาดต้นพยอม ก็มีทองกวาว อายุมากๆ อาจถึง 35 ปี อยู่หลายต้น
ในมหาวิทยาลัยแม่โจ้ เมื่อก่อนมีมากหลายต้น
ปัจจุบัน กำลังส่งเสริมปลูกมากขึ้น
ถนนจากอำเภอสันป่าตอง ไปบ้านกาด มีอยู่มาก แต่ทรุดโทรมและถูกตัดเพราะขยายถนน
เขตเทศบาลนครเชียงใหม่ มีการปลูกกันมากในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา
ถนนสร้างใหม่ย่านจำหน้ายรถยนต์จากสี่แยกแจ่งศรีภูมิไปโลตัสคำเที่ยง
กำลังจะเริ่มติดดอก (อายุ 4 ปี) ต้องเสริมหลักช่วยให้ลำต้นตรงเพื่อให้มีภาพลักษณ์
ที่ปลอดภัยเพราะอยู่บนทางเดินริมถนน
ต่างจังหวัด - เคยไปสำรวจที่ อำเภอวังทอง จังหวัดพิษณุโลก ไปเพชรบูรณ์
มีมากมายหลายจุด ดอกสวยงามมากในช่วงเดือน มกราคม - มีนาคม
โดยเฉพาะในแหล่งที่ เป็นสุสานและจุดที่ผุ้คนสร้างพระภูมิบนที่ดอน
ดอกจะล่วงพรุใต้ต้น สีแดงแสด สวยงามมาก
ทางภาคอิสาน เมื่อเป็นเด็ก - พ่อบอกผมว่า นี่คือ ดอกจาน
สีแดง หรือ แสด พรูเต็มต้น ล่วงมากองใต้ต้นเต็มไปหมด
มักพบตามที่ดอนในป่า บริเวณเผาถ่าน ในวัดใกล้บริเวณเผาศพ
ปี พ.ศ. 2510 ผมไปทำงานในหลายแห่งที่จังหวัดหนองคาย พบดอกสีเหลือมากมายหลายท้องที่
นำดอกมาต้มกินกับน้ำพริกป่า รสชาดอร่อยแบบผักป่า
ใบ- เคยเห็นพ่อนำมาห่อขนมเรียกว่า ข้าวต้มใบจาน มัดเล็กๆ
รสชาดอร่อยดี เช่นเดียวกับ ใบสัปรส ที่ห่อข้าวต้มใส้หมู
เมื่อเห็นดอกทางกวาวบาน สีแดงแสด พรูทั่วไป สวยงามมาก
คิดถึงวันเก่า ใกล้สอบ หลายคนนำมาประดับเวทีวันกินเลี้ยงสอบเสร็จ
ตัดกิ่งมาปักในโรงประชุม สมัยนั้น (2503-06)ในแม่โจ้มีมากมาย
ด้านหลังวิทยาลัย แถวๆ ป่าแพะ ริมคลองชลประทาน
เดี่ยวนี้เลยต้องรณรงค์ช่วยกันเพาะกล้า
ช่วยกันปลูกทองกวาวทดแทนให้มาก
เพราะ ทองกวาว เป็นไม้ประจำจังหวัดเชียงใหม่
*****
สงวน จันทร์ทะเล
ประธานชมรมนักพฤกษศาสตร์ท้องถิ่น รุ่นที่ 7
สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
******
Butea monosperma O.Ktze.
Deciduous tree to 15 m. with irregular crown & crooked trunk.
Not common in the wild, usually in very degraded, fire-damaged areas.
Frequently planted for its fabulous flame-colored flowers.
เฉพาะดอกสีเหลืองมีทั้งหมด 11 ต้น บานสะพรั่งช่วงเดือนกุมภาพันธ์ (ภาพนี้ถ่ายเมื่อกุมภาพันธ์ 2550)
หากเลย 15 มีนาคม ไปแล้ว ดอกสีเหลืองติดฝักหมดแล้ว แต่สีส้มหรือแสดยังคงมีให้เห็น
ริมคลองชลประทานแม่แตง ถนนเข้าไปศุนย์การเรียนรู้ หน่วยรบพิเศษ อำเภอแม่ริม เชียงใหม่
